Лаешта Герой яши

Бик сирәк­ләргә генә эләгә торган дәрәҗәле исемгә лаек булуын дуслары шалтыратып әйтә. “Маяк” радиосыннан ишетеп калганнар икән. “Герой дигән сүзгә ышанмадым, шаярталар дип уйладым”, – ди ул. Герой булмасам, тынычрак яшәр идем дип тә бер генә уйламаган. “Минем өчен иң мөһиме – кешегә начарлык эшләмәү иде. Ә арттан сөй­ләгән сүзләргә әллә ни исем китмәде”, – ди. Бүреләр өе­ренә эләккәнсең икән, бүре булып уламый ярамый, дисә дә, атом бозваткычы фло­тын­да эшләгән елларын хә­зер дә юксына. “Тәртип иде анда, бөтен җирдә тәртип иде, – ди. – Диңгездә шунсыз булмый. Эш картограмма буенча бара. Үз белдегең белән нидер эшләү җи­наятькә тиң. Белмисең икән, кысылма. Авария ясыйсың икән, үзең­не дә, хезмәттәш­ләреңне дә харап итәсең”.

Судноларның техникасы бик катлаулы. Яшьләрне әзерләү дә ансат түгел. Уку йортын тәмамлап килгән яшьләр өч елдан гына эш рәтен чамалый башлый, биш елдан чынлап торып эшләргә өйрәнә. Өлкән мас­тер Фидус абый шундый фикердә. “Мин бигрәк тә барысын да беләм дип йөргән кешедән курыктым, – ди ул. – Андыйлар аз түгел. Кеше нәрсәгә башы җитмәвен чамаларга тиеш. Шул чагында зур хаталар ясамаячак”.

Фидус абый комсомол, партия эшләрендә катнашмый, аңа вакыты да, кызыксынуы да булмаган. Бүләккә ни өчен, кем тәкъдим иткә­нен дә белми кала. Шул ук вакытта моны бәхет эше дип тә кабул итми. “Җитди вазыйфа башкардым, җавап­лылык бик көчле иде”, – ди. Нинди хезмәт башкаруы хакында сөйләвен сорагач исә: “Нәрсәсен сөйлисең, гап-гади эш, – ди. – Флоттагы атом пар җитештерү җай­лан­маларын эшләтеп, җи­теш­сезлекләрен бетерү, көй­­­ләп тору вазыйфасы йөк­ләнгән иде”. Фидус абый хезмәт юлын “Ленин” бозваткычыннан башлый. 1974 елда “Арктика” бозваткычына күчә. Хезмәт Герое исеме дә шунда бирелә. 1982 елдан пенсиягә чыкканчы “Таймыр”да эшли.

Төньяк диңгез юлында бик күп бистәләр урнашкан. Шуларга товар, җиһазлар ташыйлар. Җирле халыкның товарын читкә чыгаралар. Алтышар ай буена яр кырыена чыкмыйсың, өйгә кайтып кермисең. Андый шартларга бөтен кеше түзә алмый. Кышын табигать аеруча кырыс, җил, давыл кузгала. Боз кысрыклап, пароходлар төпкә киткән еллар да була. СССР заманында бик күп атом бозваткычлары тө­зелә. Аның буенча дәүләт­нең зур масштабтагы программасы эшләнә. Гомумән, Россиянең атом бозваткыч флотына бөтен дөньяда тиң­нәр булмый. Ул Себерне ти­рәнрәк ачарга мөмкинлек би­рә. Андагы халыкларның тормышын җиңеләйтә. Атом бозваткычы флотының эш­ләп китүе 1959 ел азагына туры килә. Ул чагында дөнья­да беренче тапкыр “Ленин” бозваткычы юлга кузгала. 1970 нче елларда Төньяк диңгез юлы аша Арктикага да юллар киңрәк ачыла. 1975 елда “Арктика” атом бозваткычы эшли башлагач, ел дәвамында навигация эше җайлана. Шулай итеп, Төньяк диңгез юлы Норильск сәнәгать районы, трассада ел дәвамында эш­ләүче Дудинка порты барлыкка килүдә дә мөһим роль уйный. Аннары “Себер”, “Россия”, “Советлар Сою­зы”, “Таймыр”, “Вайгач”, “Ямал”, “Җиңүгә 50 ел” дип исемләнгән бозваткычлар төзелә.

Фидус абый 1965 елда Мурманскида гаилә корып җибәрә. Кәләшлеккә туган ягы Башкортстанның Яңа­выл районыннан укытучы булып эшләүче кызны алып китә. Өч ул, бер кыз үсте­рәләр. “Балаларның берсен дә ни флотка, ни укыту эше­нә җибәрмәдек”, – ди ул. Кайсы икътисадчы, кайсы фән дөньясына чумган. 2006 елда гаилә Лаешка кайтып төпләнә. Ә аңа ка­дәр килә­чәкне алдан кайгырткан Әсхәдуллиннар 1995 елда районнан җир кишәрлеге сатып ала. Тө­зелешне башлаганда палата корып кунып ятарга да туры килә. Михнәтле көн­нәр артта, бүген үз йортларында бә­хет­ле, тыныч гомер кичерә­ләр. Тик еллар узган саен үткәннәр хәтер­не айкый. Себернең табигате сагындыра. Фидус абый әйтүенчә, начар табигать шартлары юк, без аны аң­лап кына бетермибез. Анда искиткеч тәртипле, акыллы кешеләр яши иде, дип искә ала. Татарлар да байтак була. Заманында ата-баба­лары, кулак ярлыгы тагылып, Татарстаннан, Баш­корт­станнан сөрел­гән­нәр. Фидус абыйның бабасы да шундый ачы язмышка дучар. Чит җирләрдә дөнья куйган. Аның Себер киң­лекләрендә каберен ге­нә табарга мөмкин булмый.