Белем тигез биреләме?

Татарстан Мәгариф һәм фән министрлыгы инде өченче ел рәттән иң яхшы уңышларга ирешкән һәм артта сөйрәлгән мәктәпләрнең исемлеген билгели. Моңа кадәр ул рус теле, математика буенча бердәм дәүләт имтиханнары нәтиҗә­ләре, илкүләм олимпиадаларда катнашучылар, 9 нчы сыйныфтан соң имтихан бирә алмаучылар, аттестатсыз калучыларның санын үз эченә ала иде. Быел тагын бер күр­сәткеч – бер укытучыга туры килгән укучылар санын да өстәделәр.

– Рейтингны кабул итеп бетермәүчеләр әлеге нәтиҗә­ләрнең үзләре өчен кирәк булуын аңлап җиткермиләр. Аның төп максаты – районнарга, мәктәпләр­гә үзләренең нинди урында торганнарын күрсәтү, камилләшү юлларын тәкъдим итү, – ди Татарстан мәгариф һәм фән министры Энгель Фәттахов. – БДИ нәтиҗә­ләре мөһим булса да, ул районнардагы белем сыйфатын бәяләү­нең бер­дәнбер ысулы түгел. Быел рей­тингның беренче баскычында – Чаллы шәһәре. Ике ел рәттән беренче булган Бөгелмә районы бу юлы икенче урында. Андагы укучылар рус теле һәм математика буенча иң югары нәтиҗәләргә ирешкән. Ә республиканың иң яхшы йөз мәктәбе арасында да беренче унлыкта Чаллының дүрт мәктәбе урын алган.

Министр фикеренчә, рейтинг күрсәткечләренең яхшы булуында мәгариф җитәкчеләре дә зур роль уйный. “Чаллының җиңүе юкка түгел. Чөнки анда мәгариф идарәсен иң нәтиҗәле эшләүче­ләрнең берсе булган, яңалык­лар­дан курыкмаган Рамил Хәлимов җитәкли. Бөгелмә районында да бу вазыйфада озак еллардан бирле эшләүче Валентина Кульбеда командасы яхшы нәтиҗәләр күрсәтә”, – ди Фәттахов. Аларның белеменнән, яхшы команда туплавыннан күп нәрсә тора. Мәгариф бүлеге башлыкларын билгеләгән­дә министрлык белгечләренең дә фикере исәпкә алынырга тиеш. Әйтик, Ютазы районында соңгы дүрт елда биш мәгариф бүлеге башлыгы алышынган. Бу үз чиратында сыйфат мәсьәләсенә йогынты ясамый калмый. Кимчелек­ләрне төзәтү буенча министрлык һәр мәгариф бүлеге белән килешү төзегән.

Министр белдергәнчә, быел Казанның Совет районы һәм Зәй районы да уңышларны шактый яхшырткан. Алар рейтингта өскәрәк күтәрелгән. Балык Бистәсе, Әгерҗе, Лаешта да уңай үзгә­решләр бар. Ә менә Питрәч, Буа, Чүпрәле, Баулы районнары бер­ничә позициягә түбәнгә төшкән. Шунысы сөенечле: Әгерҗе, Әлки, Әлмәт, Бөгелмә, Зәй, Минзәлә, Тукай, Ютазы, башкаланың Совет районнарында барлык укучылар да аттестат алган. Шул ук вакытта Чүпрәле, Югары Ослан, Буа, Пит­рәч районнарында бу күрсәткеч 3 проценттан артып китә. Ә менә балалар саны аз булып та, аларга игътибар күп булырга тиешле кайбер мәктәпләрдә хәлләр, кире­сен­чә, борчу тудыра.

Азкомплектлы мәктәпләрдә укучыларга белем бирү күпкә кыйммәткә төшә. Тәтеш, Кама Тамагы, Мамадыш, Мөслим, Спас районнарында андый мәктәпләр барлык уку йортларының яртысын тәшкил итә. Югары Осланда бер укучыга белем бирү өчен елына 122 мең сум акча киткән. Шуңа да карамастан, рейтингта алар мактаулылар рәтендә түгел. Аларда рус теле һәм математика буенча БДИ баллары иң начары.

Узган ел мәгариф бүлеге баш­лыкларының берсе, ел эчендә рейтингта аскы рәтләрдән өскә күтә­релеп буламыни, дип гаҗәп­ләнгән иде. Без, үз чиратыбызда, әлеге үсеш яки кимүне чагыштырырга булдык. Быел Казанның Авиа­тө­зелеш, Яңа Савин, Теләче, Чир­мешән, Кайбыч, Чистай, Мин­зәлә, Кама Тамагы, Теләче, Актаныш, Алексеевск, Яңа Чишмә, Югары Ослан районнарында тотрык­лылык саклана дияргә була. Билгеле, бу очракта 46 нчы урында торган Югары Ослан райо­нының иң соңгы баскычка, ягъни 48гә төшүен тотрыклы дип бәяләү дөрес булмас, әлбәттә. Бу районда математика буенча да, рус теленнән дә БДИ күрсәткеч­ләре түбән. Тугызынчы сыйныфтан соң 0,68 процент укучы сынауларын бирә алмаса, чыгарылыш укучыларының 3,77 проценты мәк­­тәптән белешмә белән чыккан. Илкүләм фән олимпиадаларында катнашучылар саны буенча хәлләре бераз булса да ярыйсы. Бу күрсәткеч буенча алар 28нче бас­кычта. Саба районы 3нче урыннан 27нчегә, Арча исә 5нче­дән 20нчегә тәгәрәгән. Үз­гәрешләр башка районнарда да бар. Балтачта бу күрсәткечләр (узган ел – 9) – 20, Әтнәдә (14) – 21, Апаста (15) – 41, Спаста (18) – 41, Баулыда (26) – 39, Чүпрәледә (32) – 45, Мөслим (27) – 35. Рейтингта Буа районы хәтта 7нче урыннан 46нчы урынга төшкән.

Шул ук вакытта нәтиҗәләрен шактый гына яхшыртучылар да бар. Мәсәлән, Ютазы районы 45нче урыннан 16нчыга кү­тә­релгән. Әгерҗе 47нчедән 12нчегә үк си­кергән. Уңай үзгәрешләр кү­зә­телгән районнар бу ике төбәк бе­лән генә чикләнми. Лениногорск узган ел 22нче урында булса, быел алар 9нчы баскычта. Башка районнар буенча үсеш түбән­дәгедән гыйбарәт: Менделеевск (40) – 22, Яшел Үзән (25) – 13, Тукай (20) – 14, Лаеш (44) – 30, Аксубай (41) – 38, Биектау (43) – 23, Сарман (34) – 28, Тә­теш (33) – 18, Зәй (28) – 10, Апас (15) – 40, Совет районы (16) – 3, Әлмәт (19) – 6, Балык Бис­тәсе (48) – 32.

Ютазы районы рейтингта 45нче урыннан 16нчыга кү­тәрел­гән. Алар моңа ничек ирешкәннәр икән?

– Без нәтиҗәләр болай ук яхшы булыр дип уйламаган идек. Әмма белем сыйфатын яхшыртуны максат итеп куйдык. Ай саен укучылар өчен сынаулар уздырдык. Һәрбер мәктәп, һәрбер бала белән эшләдек. Шуның нәтиҗә­сендә авыр үзләштерелә торган темаларны ачыкладык, шуларны яхшылап төшендерү буенча эшлә­дек, – ди элеккеге мәгариф бүлеге башлыгы, ә бүген Ютазы районы хакимиятенең аппарат җитәкчесе Гүзәлия Сәхретдинова. – Казандагы югары уку йортларыннан галимнәр чакырттык. Укытучылар белән дә эшләдек. Бер балабыз да аттестатсыз калмады. Рейтингта дәрәҗәне бигрәк тә аттестатсыз калучылар саны, математика, рус теле сынау­лары­ның уртача күр­сәткечләренең начар булуы тө­ше­рә. Әлегә олимпиада буенча эш­ләүне яхшыртырга кирәк. Быел берничә укучы география, биология, татар теле буенча бәйгеләрдә призер булды. Рейтинглар кирәк, әмма аның нәтиҗәләре буенча район мәга­риф башлыкларының эшчәнлеген бәяләү белән килешеп бетмим. Ләкин, гомумән алганда, бу күр­сәткечләрне туплап, нәтиҗә чыгаруның файдасы бар дип саныйм. Ул яхшырак эшләргә, тырышырга этәргеч бирә.

Ә Балтач районы мәгариф бүлеге башлыгы Алия Зәкиева белдергәнчә, аларда быел аттес­татсыз калучылар 9 кеше булган. Менә шул сан рейтингка тискәре йогынты ясаган да инде. “Бу балалар аттестат алсын өчен бар көчебезне дә куячакбыз. Белем Аллаһ Тәгалә тарафыннан бөтен кешегә дә тигез бирелми. Аларның начар билге алуына төрле сә­бәпләр йогынты ясагандыр”, – ди ул.

Быел Питрәч районында да хәлләр сөенерлек түгел. Ул исем­лектә 24нче баскычтан 47нчегә, ягъни иң түбәннәр рәтенә төште.

– Быелгы сынауларда ЧПлар килеп чыкты, иртәгә математика фәненнән имтихан буласы көнне БДИ пунктының тәрәзәсен ватып, ноут­бук урладылар. Югыйсә кич­тән бөтен бүлмәләр ябылып, алар­ның ишекләренә мөһер сугылган иде. Икенче көнне ноутбукны эзләделәр. Аның ярдәмендә имтихан барышы төшерелергә тиеш иде. Шунлыктан балаларны бер­ничә тапкыр детектор аша тикшереп керттеләр. Бу укучылар өчен зур киеренкелек тудырды. Аттес­татсыз калган бер баланың исә имтиханнар вакытында юл фаҗи­гасендә абыйсы һәлак булды, – ди Питрәч районы мәгариф бүлеге башлыгы Зөфәр Рәхмә­туллин.

Питрәч районындагы Екатериновка мәктәбе турында хәзер бө­тен республикада беләләр. Чөнки укытучыларның быелгы август киңәшмәсендә сүз булды әлеге уку йорты турында. Узган ел бу мәк­тәпне тәмамлаган бердән­бер егет Алексей Жуковның сынауларны уңышлы бирүе мәктәпнең дәрә­җәсен бер башка күтәрде, хәтта уку йорты республикадагы иң яхшы 100 мәктәп исемлегенә кергән иде. Алексей КХТИның электрон хисап­лау факультетына укырга кергән. Ә менә быел мәктәпне тагын бер генә укучы тәмамлаган, тик анысы аттестаттан мәхрүм калган. Тик анысының начар укуында җитди сәбәпләр бар икән. Баланың әтисе юк. Әнисе биш операция кичереп, бүген хастаханәдә ята, хәле начар. Үсмер апасының бик үк имин саналмаган гаиләсендә тәрбиялән­гән. Әмма аның турында, тәртипле малай, диләр. Менә шундый шартларда белем алырга туры килгән аңа. Егетне Казандагы политехника көллиятенә урнаштырганнар.

“Мәктәпне опти­мальләш­те­рер идең дә, укучыларны йөртү өчен якында гына башка уку йорты юк. Балаларны Казан – Чаллы юлыннан 30 чакрым ераклыкка йөртер­гә туры киләчәк. Бу исә СанПин нормаларына каршы килә. Узган ел Екатериновкада белем алган 14 бала – үзләре дә 4 авылдан җы­елган укучылар. Быел ул уку йорты Колай мәк­тәбенең филиалы итеп калдырылачак. Яңа уку елында анда барлыгы 14 укучы белем алачак. Киләсе елда башлангычта бер генә укучы кала. Шуңа күрә укучыларны Питрәчтәге мәктәпкә йөртү фикере дә бар, ул очракта аларга коррекцион мәктәпнең интернатында яшәргә туры ки­ләчәк, – ди Питрәч районының баш педагогы. – Укытучыларга килгәндә, сигез педагог белем бирәчәк. Унберенче сыйныфка, гадәттә, яхшы һәм йомшак укый торган укучылар кала. Уртача белем алганнар техникумнарга китә. Ә менә рейтингта алдынгы урынны биләгән район­нарның берсендә тугыздан соң укучы­ларның 60 проценттан артыгы техникумнарга китә. Димәк, көчлеләр генә кала. Алар әти-әниләргә аң­лату эшләрен дөрес итеп алып баралар. Йомшаграк укучы балалар белән без дә даими эшлибез. Һәр ба­ла­ның портфолиосын күтәрдек. Мәг­ариф министрлыгы белән ким­че­лекләрне төзәтү буенча килешү төзедек. 8 сыйныфтан соң яхшы итеп анализ ясарга планлаштырабыз. Чөнки имтиханга, ким дигән­дә, өч ел дәвамында ныклап әзер­ләнгәндә генә нәти­җәләр яхшырыр дип өметлә­нә­без. Авылларда мәктәп­ләрне саклап калырга тырышу да күрсәт­кечләргә йогынты ясый. Дистә­дән артык коррекцион мәктәптә укырга тиешле бала бар, ләкин әти-әниләре аларны анда җибә­рергә теләми. Әлегә тугызынчы сыйныфтан соң аттестатсыз калучылар юк. Әмма ул укучылар “3- ле”гә укыса, сынауларны начар тапшырса, рейтингка тагын начар тәэсир итәчәк. Узган ел имтиханнарын яхшы тапшырган 18 район арасына кергән идек. Быел бу яктан хәлләр начар, мондый хәлгә калган юк иде әле”.

(“Ватаным Татарстан”,   /№ 131, 05.09.2014/)